سهشنبه، ۱۴ مهر ۱۴۰۵

دیدن مو روی بالش یا در حمام همیشه نشانه بیماری نیست. گاهی تعداد موهایی که میریزند بیشتر شده، گاهی تارهای مو بهتدریج نازکتر شدهاند و گاهی موها از ساقه میشکنند. این اتفاقها ممکن است ظاهر مشابهی ایجاد کنند، اما علت و راه برخورد با آنها یکسان نیست. [۱، ۲]
انواع ریزش مو در مردان و زنان شامل ریزش با الگوی ارثی، تلوژن افلوویوم، ریزش سکهای، آناژن افلوویوم، ریزش کششی و گروهی از بیماریهای همراه با اسکار است. عفونت پوست سر و اختلال کندن مو نیز میتوانند نواحی کممو ایجاد کنند. برای فهم تفاوت آنها، باید بدانیم مشکل در چرخه رشد مو، تولید تار مو، ساقه یا خود فولیکول رخ داده است. [۱]
مو از ساختاری در پوست به نام «فولیکول» رشد میکند. فولیکول را میتوان محل تولید مو دانست؛ تار مویی که میبینیم محصول فعالیت آن است. موها چرخهای از رشد، گذار و استراحت دارند و در پایان چرخه، تار قدیمی میریزد. این مراحل برای همه موهای سر همزمان اتفاق نمیافتند؛ به همین دلیل، ریزش تعدادی مو در طول روز طبیعی است. [۱، ۲۴]
معمولاً حدود ۵۰ تا ۱۰۰ تار مو در روز بهعنوان ریزش طبیعی مطرح میشود، اما این عدد مرز قطعی تشخیص نیست. منابع معتبر دامنههای متفاوتی بیان میکنند. افزایش محسوس نسبت به وضعیت معمول خودتان، کم شدن حجم مو یا ایجاد ناحیه بدون مو، از شمردن دقیق تارها اطلاعات کاربردیتری به شما میدهد. [۲، ۳]
برای روشن شدن موضوع، سه اتفاق را از هم جدا کنیم:
· افزایش ریزش: موهای بیشتری نسبت به گذشته جدا میشوند؛ مثلاً هنگام شستن یا شانه کردن.
· نازک شدن و کمپشتی: موها بهتدریج ظریفتر میشوند و پوشش پوست سر کاهش پیدا میکند، حتی اگر ریزش روزانه خیلی چشمگیر نباشد.
· شکستگی ساقه: تار مو در طول خود میشکند و موهای کوتاه با طولهای متفاوت باقی میمانند. حرارت و آسیبهای شیمیایی میتوانند در این اتفاق نقش داشته باشند. [۱، ۴]

این سه حالت ممکن است همزمان وجود داشته باشند. پس زیاد بودن موهای روی برس، بهتنهایی مشخص نمیکند که مشکل ارثی است، ناشی از تغییر چرخه موست یا با آسیب ساقه ارتباط دارد. [۵]
یکی از تقسیمبندیهای مهم پزشکی، ریزش «بدون اسکار» و «همراه با اسکار» است. اسکار یعنی بافت جوشگاهی؛ در اینجا منظور فقط یک جای زخم قابل مشاهده نیست، بلکه تغییری در پوست است که میتواند جای فولیکول تخریبشده را بگیرد. [۱، ۶]
در ریزش بدون اسکار، فولیکول بهطور دائمی با بافت جوشگاهی جایگزین نشده است. تلوژن افلوویوم و ریزش سکهای در این گروه قرار میگیرند. با این حال، حفظ فولیکول به معنی تضمین رشد مجدد یا موقتی بودن بیماری نیست. بعضی ریزشها، مانند کمپشتی با الگوی ارثی، میتوانند طولانیمدت و پیشرونده باشند. [۳، ۷، ۸]
در ریزش همراه با اسکار، فولیکول تخریب میشود و توانایی تولید مو در آن ناحیه از بین میرود. در این حالت، هدف اصلی درمان حفظ موهای باقیمانده و جلوگیری از گسترش آسیب است. این تفاوت توضیح میدهد که چرا شناخت زودهنگام بعضی انواع ریزش اهمیت بیشتری دارد. [۶، ۹]

ریزش با الگوی مردانه و زنانه از شایعترین انواع کمپشتی مو هستند. نام «آلوپسی آندروژنتیک» نیز برای این گروه به کار میرود. در این وضعیت، موهای تولیدشده در فولیکولهای درگیر بهتدریج نازکتر و کوتاهتر میشوند؛ فرایندی که «مینیاتوری شدن» نام دارد. در نتیجه، پوشش مو روی پوست سر کمتر میشود. [۷، ۸]
در مردان معمولاً خط رویش از ناحیه شقیقهها عقب میرود، بالای سر کمپشت میشود یا هر دو تغییر با هم رخ میدهند. موهای پشت و کنارههای سر اغلب بیشتر حفظ میشوند. این تغییر میتواند پس از بلوغ شروع شود و طی سالها پیشرفت کند؛ سرعت و شدت آن در همه افراد یکسان نیست. [۷]
در این نوع ریزش، زمینه ژنتیکی و اثر هورمون دیهیدروتستوسترون یا DHT بر فولیکولهای حساس نقش دارند. DHT از تستوسترون ساخته میشود، اما مسئله فقط مقدار هورمون نیست؛ حساسیت فولیکول نیز اهمیت دارد. ژنهای مرتبط میتوانند از هر دو سمت خانواده منتقل شوند، بنابراین نسبت دادن ریزش ارثی فقط به خانواده مادری درست نیست. [۱۰]
در زنان، کمپشتی بیشتر در قسمت بالای سر و امتداد فرق میانی دیده میشود. فرق سر پهنتر به نظر میرسد و حجم مو کاهش پیدا میکند، در حالی که خط رویش جلوی سر اغلب حفظ میشود. الگوی معمول آن با عقبرفتن واضح خط مو در مردان تفاوت دارد. [۸]
زمینه ژنتیکی در این نوع ریزش اهمیت دارد، اما نقش هورمونها در زنان به اندازه مردان روشن و یکسان نیست. بیشتر زنان مبتلا، سطح طبیعی آندروژنها دارند. بنابراین کمپشتی با الگوی زنانه بهتنهایی نشانه «بالا بودن هورمون مردانه» نیست. اگر همراه آن قاعدگی نامنظم، موهای زائد یا آکنه وجود داشته باشد، بررسی اختلال هورمونی ممکن است لازم شود. [۱۱]
از کجا بفهمیم ریزش مو ارثی است؟پیشرفت تدریجی، الگوی کمپشتی و سابقه خانوادگی سرنخاند، اما برای تشخیص کافی نیستند. پزشک به ظاهر پوست سر و تفاوت ضخامت موها نیز توجه میکند. ضمن اینکه ریزش ارثی میتواند با نوع دیگری از ریزش همراه باشد؛ مثلاً بعد از یک بیماری، افزایش ریزش باعث شود کمپشتی قبلی بیشتر به چشم بیاید. [۵، ۷، ۸]
در تلوژن افلوویوم، تعداد بیشتری از موها وارد مرحله استراحت چرخه میشوند و سپس میریزند. فرد معمولاً افزایش نسبتاً ناگهانی ریزش را هنگام حمام یا شانه کردن میبیند. این ریزش اغلب از سراسر پوست سر اتفاق میافتد و بیشتر باعث کاهش حجم کلی مو میشود تا ایجاد یک لکه کاملاً خالی. [۳]
محرکهای شناختهشده شامل بیماری شدید یا تبدار، جراحی، زایمان، کاهش وزن قابل توجه، رژیمهای بسیار محدود و فشار روانی شدید است. برخی داروها، کمبودهای تغذیهای و اختلالات تیروئید هم میتوانند در تغییر چرخه مو نقش داشته باشند. در بعضی افراد، محرک مشخصی پیدا نمیشود. [۳، ۱۲]
مو پس از ورود به مرحله استراحت، فوراً جدا نمیشود. به همین دلیل، افزایش ریزش معمولاً حدود دو تا چهار ماه پس از محرک آشکار میشود. ممکن است بیماری یا دوره پراسترس تمام شده باشد، اما اثر آن بر چرخه مو تازه دیده شود. در بررسی علت، فقط اتفاقهای هفته اخیر اهمیت ندارند. [۱۲]

ریزش پس از زایمان معمولاً در همین چارچوب قرار میگیرد. این تغییر اغلب موقتی است و به معنی تخریب فولیکولها نیست. با این حال، هر ریزشی در ماههای پس از زایمان را نباید بدون بررسی به زایمان نسبت داد؛ کمپشتی ارثی یا علتهای دیگر نیز ممکن است همراه آن باشند. [۲، ۵]
تلوژن افلوویوم معمولاً با برطرف شدن محرک بهبود پیدا میکند، اما بازگشت حجم مو زمان میبرد. قطع افزایش ریزش و پرپشت شدن دوباره، دو اتفاق همزمان نیستند. وقتی ریزش بیش از شش ماه ادامه پیدا کند، اصطلاح «تلوژن افلوویوم مزمن» مطرح میشود و باید محرکهای مداوم و علتهای دیگر بررسی شوند. [۳، ۱۲]
آلوپسی آرهآتا، که معمولاً ریزش سکهای نامیده میشود، یک بیماری خودایمنی است؛ یعنی سیستم ایمنی بهاشتباه فولیکول مو را هدف قرار میدهد. شکل شناختهشده آن ایجاد یک یا چند لکه گرد یا بیضی بدون موست. پوست این نواحی معمولاً صاف است و پوستهریزی واضح ندارد. بیماری میتواند در مردان و زنان و در سنین مختلف رخ دهد. [۱۳، ۱۴]
درگیری فقط به موی سر محدود نیست؛ ریش، ابرو و مژه هم ممکن است درگیر شوند. بعضی افراد تغییرات ناخن، مانند فرورفتگیهای ریز، دارند. اگر تمام یا تقریباً تمام موی سر از بین برود، «آلوپسی توتالیس» و اگر موهای سر و بدن بهطور گسترده از بین بروند، «آلوپسی یونیورسالیس» نامیده میشود. [۱۳]
پس چرا نام آن سکهای است، اگر گاهی گسترده میشود؟ این نام شکل رایج شروع بیماری را توصیف میکند، نه تمام شکلهای آن را. حتی ممکن است ریزش بهصورت پراکنده باشد. بنابراین نبود لکههای سکهمانند، این بیماری را کاملاً رد نمیکند. [۱۴]
فولیکولها معمولاً تخریب دائمی نمیشوند و امکان رشد دوباره وجود دارد، اما زمان و میزان بازگشت مو قابل تضمین نیست. بیماری ممکن است عود کند. همچنین نباید آن را صرفاً «ریزش ناشی از استرس» نامید؛ سازوکار اصلی خودایمنی است و در بسیاری از افراد محرک مشخصی پیدا نمیشود. ریزش سکهای مسری نیست. [۱۴، ۱۵]
آناژن مرحله فعال رشد موست. در آناژن افلوویوم، فعالیت سلولهای سازنده مو آسیب میبیند و موهای در حال رشد بهسرعت دچار ریزش یا شکستگی میشوند. نمونه شناختهشده آن ریزش ناشی از برخی داروهای شیمیدرمانی است؛ همه داروهای شیمیدرمانی اثر یکسانی ندارند. [۱۶، ۱۷]
برخلاف تلوژن افلوویوم که معمولاً چند ماه پس از محرک دیده میشود، این نوع ریزش میتواند طی چند هفته ظاهر شود و ابرو، مژه یا موهای بدن را هم درگیر کند. بعد از پایان عامل آسیبرسان، موها اغلب دوباره رشد میکنند، اما نتیجه به نوع درمان و شدت آسیب وابسته است و نباید بازگشت کامل را برای همه تضمین کرد. [۱۶]
بستن مداوم و محکم مو، بافتهای کشیده یا اکستنشن سنگین میتواند باعث ریزش کششی شود. محل کمپشتی به محل وارد شدن کشش بستگی دارد؛ جلوی سر و شقیقهها از نواحی رایجاند. موهای کوتاه و شکسته، قرمزی یا حساسیت نیز ممکن است دیده شوند. این مشکل به زنان محدود نیست. [۱۸]
در مراحل اولیه، کم کردن یا حذف کشش میتواند فرصت بهبود بدهد. اما اگر فشار طولانیمدت ادامه پیدا کند، فولیکول آسیب دائمی میبیند و ریزش همراه با اسکار ایجاد میشود. به همین دلیل، نمیتوان ریزش کششی را همیشه موقتی دانست. [۱۸]
اگر مدل مو باعث درد، سوزش یا کشیده شدن پوست سر میشود، باید آن را تغییر داد. ادامه دادن همان مدل و استفاده از محصولات تقویتی، عامل آسیب را برطرف نمیکند. [۱۹]
ریزش اسکاری نام یک بیماری واحد نیست. چند بیماری مختلف میتوانند با التهاب و تخریب فولیکول، کمپشتی دائمی ایجاد کنند. از نمونههای مهم میتوان به لیکن پلانوپیلاریس، ریزش فیبروزان پیشانی، لوپوس دیسکوئید و بعضی بیماریهای التهابی فولیکول اشاره کرد. [۱، ۶، ۲۰]
در لیکن پلانوپیلاریس ممکن است اطراف موها قرمزی و پوستهریزی دیده شود و فرد خارش، درد یا سوزش داشته باشد. در ریزش فیبروزان پیشانی، خط رویش جلو و کنارههای سر عقب میرود و ابروها نیز ممکن است کمپشت شوند. این نوع بیشتر در زنان پس از یائسگی دیده میشود، اما در زنان جوانتر و مردان هم ممکن است رخ دهد. [۶، ۲۰]
در بخشهای آسیبدیده، پوست ممکن است صاف یا براق شود و دهانههای فولیکول کمتر دیده شوند. با این حال، همه افراد التهاب واضح یا احساس درد ندارند. وجود نشانههای التهابی نیاز به بررسی را بیشتر میکند، اما نبود آنها برای رد ریزش اسکاری کافی نیست. [۱، ۶]
درمان در این گروه بیشتر برای مهار فعالیت بیماری و جلوگیری از تخریب فولیکولهای دیگر انجام میشود. مویی که فولیکول آن از بین رفته، با شامپو یا مکمل دوباره تولید نمیشود. [۶، ۹]
قارچ پوست سر میتواند ناحیه کممو همراه با پوستهریزی، خارش، قرمزی و موهای شکسته ایجاد کند. این بیماری در کودکان شایعتر است، اما بزرگسالان نیز ممکن است مبتلا شوند. بعضی شکلهای شدید و التهابی آن میتوانند اسکار و ریزش دائمی برجای بگذارند. [۲۱]
پس هر لکه خالی از مو، ریزش سکهای نیست. پزشک ممکن است برای تشخیص قارچ از مو یا پوسته نمونه بگیرد. عفونت قارچی پوست سر معمولاً به داروی ضدقارچ خوراکی نیاز دارد و شامپو بهتنهایی درمان کافی محسوب نمیشود. [۲۱]
در این اختلال، فرد بهطور مکرر موهای خود را میکند؛ گاهی آگاهانه و گاهی بدون توجه کامل. نتیجه میتواند نواحی نامنظم کممو با تارهایی در طولهای متفاوت باشد. پوست سر، ابرو و مژه از محلهای ممکن هستند. [۲۲]
این وضعیت را نباید فقط «عادت بد» دانست یا با سرزنش با آن برخورد کرد. ارزیابی اختلال و کمک روانشناختی، از جمله درمانهای رفتاری، بخش مهمی از رسیدگی است؛ محصولات مراقبت مو بهتنهایی رفتار کندن را درمان نمیکنند. [۲۲]
این عبارتها اغلب زمینه یا علت احتمالی را بیان میکنند. «ریزش هورمونی» یک تشخیص دقیق و واحد نیست: اختلال تیروئید میتواند چرخه مو را تغییر دهد، در حالی که افزایش آندروژنها در بعضی زنان با کمپشتی الگویی ارتباط دارد. بنابراین «ارثی یا هورمونی؟» همیشه انتخاب بین دو علت کاملاً جدا نیست. [۱۱، ۱۲]
کمبود آهن، دریافت ناکافی پروتئین یا محدودیت شدید انرژی نیز ممکن است با ریزش همراه باشند. اما وجود ریزش، کمبود یک ویتامین مشخص را ثابت نمیکند. مکمل باید بر اساس نیاز فرد انتخاب شود؛ مصرف بیش از حد بعضی مواد، مانند ویتامین A یا سلنیوم، حتی میتواند به ریزش مو کمک کند. [۴، ۹]
داروها نیز از راههای متفاوت اثر میگذارند؛ برخی ریزش تلوژنی و برخی ریزش آناژنی ایجاد میکنند. زمان شروع دارو یا تغییر مقدار مصرف برای بررسی مهم است، اما اگر به دارویی شک دارید، آن را خودسرانه قطع نکنید. پزشک باید ارتباط احتمالی و امکان تغییر درمان را ارزیابی کند. [۲، ۱۷]
جدول زیر برای شناخت تفاوتهاست. این نشانهها میتوانند همپوشانی داشته باشند و جای معاینه را نمیگیرند. [۵]
آنچه دیده میشود | احتمالهایی که مطرح میشوند | نکته افتراقی |
عقب رفتن تدریجی خط مو و کمپشتی بالای سر در مردان | ریزش با الگوی مردانه | ریزش اسکاری جلو سر و ریزش کششی هم باید در صورت وجود نشانههای مربوط بررسی شوند. |
پهن شدن فرق و کمپشتی تدریجی بالای سر در زنان | ریزش با الگوی زنانه | ممکن است با افزایش ریزش تلوژنی همراه باشد. |
افزایش ناگهانی ریزش از سراسر سر | تلوژن افلوویوم و برخی علتهای دیگر | بیماری، دارو و رویدادهای چند ماه گذشته اهمیت دارند. |
لکه گرد یا بیضی با پوست نسبتاً صاف | ریزش سکهای | شکل لکه بهتنهایی تشخیص قطعی نمیدهد. |
لکه کممو با پوستهریزی و موهای شکسته | عفونت قارچی یا مشکلات دیگر پوست و مو | بررسی پوست سر و گاهی نمونهگیری لازم است. |
کمپشتی در نقاط تحت کشش | ریزش کششی | سابقه مدل بستن مو مهم است. |
کمپشتی همراه با التهاب یا تغییر ظاهر پوست | ریزش اسکاری یا بیماری پوست سر | باید از نظر آسیب فولیکول بررسی شود. |
مبنای جدول: منابع مربوط به هر نوع ریزش. [۳، ۷، ۸، ۱۳، ۱۸، ۲۰، ۲۱]
اگر ریزش بیشتر از معمول ادامه دارد، حجم مو کم شده یا ناحیه خالی ایجاد شده، بررسی پزشکی کمک میکند علت مشخص شود. ریزش سریع، درگیری ابرو یا مژه، و همراهی با درد، سوزش، قرمزی، پوستهریزی شدید یا جوشهای چرکی نیز دلایلی برای زودتر مراجعه کردن هستند. در ریزشهای همراه با اسکار، تأخیر میتواند فرصت حفظ فولیکولها را کاهش دهد. [۶، ۲۳]
برای مراجعه، زمان شروع و سرعت تغییر را یادداشت کنید و فهرست داروها و مکملها، بیماریهای اخیر، تغییرات وزن، سابقه زایمان و روش بستن مو را همراه داشته باشید. این اطلاعات به پزشک کمک میکنند سرنخها را کنار هم قرار دهد. [۲۳]
پزشک پوست سر و موها را معاینه میکند و ممکن است با ابزار بزرگنمایی، وضعیت ساقهها و فولیکولها را بررسی کند. آزمایش خون، بررسی قارچ یا نمونهبرداری برای همه لازم نیست؛ انتخاب آنها به یافتههای معاینه و علتهای محتمل بستگی دارد. از این رو، «یک آزمایش کامل ریزش مو» که برای همه پاسخ یکسانی بدهد وجود ندارد. [۵، ۲۱]
در ریزش الگویی، درمان ممکن است برای کاهش پیشرفت کمپشتی و کمک به رشد مو باشد. در تلوژن افلوویوم، شناسایی و اصلاح محرک اهمیت دارد و بسیاری از موارد با گذشت زمان بهتر میشوند. ریزش سکهای و ریزش اسکاری ممکن است به درمانهای کنترلکننده التهاب یا پاسخ ایمنی نیاز داشته باشند؛ عفونت قارچی هم درمان ضدقارچ میخواهد. [۳، ۷، ۸، ۹، ۱۴، ۲۱]
به همین دلیل، انتخاب شامپو، مکمل یا محلول رشد مو پیش از شناخت علت، ممکن است مسئله اصلی را حل نکند. مراقبت ملایم به کاهش آسیب ساقه کمک میکند، اما جای درمان بیماری فولیکول را نمیگیرد. اگر ریزش بر اعتمادبهنفس یا حال روحی شما اثر گذاشته است، این موضوع هم ارزش مطرح کردن با پزشک را دارد. [۴، ۷، ۸]
بهترین نقطه شروع، توصیف دقیق تغییر است: موها بیشتر میریزند، نازکتر شدهاند، از ساقه میشکنند یا لکههای خالی ایجاد شده است؟ پاسخ به این پرسشها مسیر بررسی را روشن میکند؛ علت نهایی با کنار هم گذاشتن شرححال و معاینه مشخص میشود. [۲۳]
منابع در ۶ اکتبر ۲۰۲۶ بررسی شدند. شمارههای داخل متن به فهرست زیر ارجاع میدهند.
۱. DermNet — Hair loss: https://dermnetnz.org/topics/hair-loss
۲. AAD — Do you have hair loss or hair shedding?: https://www.aad.org/public/diseases/hair-loss/insider/shedding/
۳. BAD — Telogen effluvium، بهروزرسانی اکتبر ۲۰۲۵: https://www.bad.org.uk/pils/telogen-effluvium
۴. AAD — Hair loss: Tips for managing: https://www.aad.org/public/diseases/hair-loss/treatment/tips
۵. AAD — Hair loss: Diagnosis and treatment: https://www.aad.org/public/diseases/hair-loss/treatment/diagnosis-treat
۶. BAD — Lichen planopilaris: https://www.bad.org.uk/pils/lichen-planopilaris
۷. BAD — Hair loss male pattern، بهروزرسانی ژوئن ۲۰۲۴: https://www.bad.org.uk/pils/hair-loss-male-pattern-androgenetic-alopecia
۸. BAD — Hair loss female pattern، بهروزرسانی اکتبر ۲۰۲۴: https://www.bad.org.uk/pils/hair-loss-female-pattern-androgenetic-alopecia
۹. AAD — Hair loss: Who gets and causes: https://www.aad.org/public/diseases/hair-loss/causes/18-causes
۱۰. DermNet — Male pattern hair loss: https://dermnetnz.org/topics/male-pattern-hair-loss
۱۱. DermNet — Female pattern hair loss: https://dermnetnz.org/topics/female-pattern-hair-loss
۱۲. DermNet — Telogen effluvium: https://dermnetnz.org/topics/telogen-effluvium
۱۳. NIAMS — Alopecia areata، بهروزرسانی اوت ۲۰۲۴: https://www.niams.nih.gov/health-topics/alopecia-areata
۱۴. BAD — Alopecia areata، بهروزرسانی آوریل ۲۰۲۴: https://www.bad.org.uk/pils/alopecia-areata
۱۵. AAD — Alopecia areata causes: https://www.aad.org/public/diseases/hair-loss/types/alopecia/causes
۱۶. DermNet — Anagen effluvium: https://dermnetnz.org/topics/anagen-effluvium
۱۷. DermNet — Alopecia from drugs: https://dermnetnz.org/topics/alopecia-from-drugs
۱۸. DermNet — Traction alopecia: https://dermnetnz.org/topics/traction-alopecia
۱۹. AAD — Hairstyles that pull can lead to hair loss: https://www.aad.org/public/diseases/hair-loss/causes/hairstyles
۲۰. BAD — Frontal fibrosing alopecia: https://www.bad.org.uk/pils/frontal-fibrosing-alopecia
۲۱. DermNet — Tinea capitis: https://dermnetnz.org/topics/tinea-capitis
۲۲. DermNet — Trichotillomania: https://dermnetnz.org/topics/trichotillomania
۲۳. MedlinePlus — Hair loss، بازبینی ژوئن ۲۰۲۵: https://medlineplus.gov/ency/article/003246.htm
۲۴. DermNet — Diffuse alopecia: https://dermnetnz.org/topics/diffuse-alopecia