سهشنبه، ۱۴ مهر ۱۴۰۵

فولیکول مو ساختاری زنده و لولهمانند در پوست است که تار مو را تولید میکند و ریشه مو را در بر میگیرد. بخش بزرگی از آن زیر سطح پوست قرار دارد؛ بنابراین چیزی که روی سر میبینیم، خود فولیکول نیست، بلکه تار مویی است که در آن ساخته شده و از پوست بیرون آمده است.
در مقالههای مربوط به مو، اصطلاحهایی مانند «ریشه مو»، «پیاز مو» و «فولیکول» گاهی بهجای یکدیگر استفاده میشوند. این اصطلاحها به بخشهای مرتبطی اشاره دارند، اما معنای یکسانی ندارند. شناخت تفاوت آنها کمک میکند عبارتهایی مثل «رشد مو»، «کوچک شدن فولیکول» یا «آسیب فولیکول» را دقیقتر بفهمیم. [۱]
برای تصور جای فولیکول، پوست را در یک برش عمودی در نظر بگیرید. لایه بیرونی پوست اپیدرم نام دارد و زیر آن درم قرار گرفته است؛ لایهای که بافت نگهدارنده، رگهای خونی و بسیاری از ساختارهای وابسته به پوست در آن وجود دارند.
بخش پوششی فولیکول از فرورفتگی اپیدرم به داخل پوست شکل میگیرد و با بافتهای اطراف ارتباط دارد. فولیکول از سطح پوست به عمق درم امتداد پیدا میکند و در موهای ضخیمِ در حال رشد، بخش پایینی آن میتواند تا بافت زیرپوستی برسد. تار مو درون این ساختار قرار میگیرد و از دهانه آن روی سطح پوست بیرون میآید.
پس فولیکول فقط یک سوراخ روی پوست نیست. دهانهای که مو از آن خارج میشود، ورودی یک ساختار عمیقتر و چندلایه است. [۱]
این چهار اصطلاح را میتوان به این شکل از هم جدا کرد:
اصطلاح | منظور چیست؟ |
فولیکول مو | ساختار پوستی که مو در آن تولید میشود و ریشه را در بر میگیرد. |
ریشه مو | بخش تار مو که زیر سطح پوست و داخل فولیکول قرار دارد. |
پیاز مو | بخش متسع و پیازمانندِ انتهای پایینی فولیکول در مرحله رشد که ناحیه تولید مو را در خود جای میدهد. |
ساقه مو | بخش تار مو که به سمت سطح پوست امتداد مییابد؛ در توضیح عمومی، معمولاً منظور قسمت بیرونآمده از پوست است. |
بنابراین، ریشه داخل فولیکول قرار دارد و پیاز بخشی از ساختار پایینی آن است. فولیکول نام کل این مجموعه تولیدکننده و نگهدارنده است، نه نام دیگری برای ریشه یا پیاز.
تفاوت مهم دیگر این است که فولیکول سلولهای زنده و فعال دارد، اما قسمت بیرونآمده تار مو از سلولهای کراتینهشدهای ساخته شده که دیگر زنده نیستند. به همین دلیل، کوتاه کردن مو مستقیماً به سلولهای تولیدکننده آن آسیب نمیزند. [۲]
برای آشنایی با خود تار مو و ساختار آن، مقاله «مو چیست» ادامه مناسبی برای این بخش است.
فولیکول یک لوله ساده و توخالی نیست. چند بخش با نقشهای متفاوت در کنار یکدیگر قرار میگیرند تا مو ساخته شود، شکل بگیرد و رشد کند.
در مرحله رشد، پایین فولیکول پهنتر میشود و پیاز مو را تشکیل میدهد. در این ناحیه، گروهی از سلولها به نام ماتریکس مو قرار دارند که با تقسیم و تغییر تدریجی، سلولهای سازنده تار مو و بخشی از غلاف داخلی آن را ایجاد میکنند.
سلولهای رنگدانهساز، یا ملانوسیتها، نیز در این ناحیه حضور دارند. آنها رنگدانه ملانین را به سلولهای در حال تشکیل مو منتقل میکنند و در ایجاد رنگ تار مو نقش دارند. بنابراین، تولید تار مو و رنگگیری آن در بخش پایینی فولیکول با یکدیگر ارتباط دارند. [۳]
در قاعده پیاز، ساختاری از بافت همبند به نام پاپیلای پوستی یا درمال پاپیلا قرار دارد. این بخش با سلولهای اطراف خود پیامهای زیستی ردوبدل میکند و در آغاز و تنظیم رشد مو نقش مهمی دارد.
نقش پاپیلا را نباید فقط به «رساندن غذا به مو» محدود کرد. ارتباط آن با سلولهای پوششی فولیکول، بخشی از سازوکاری است که تعیین میکند فولیکول چگونه فعالیت کند و وارد مرحله رشد شود. [۴]
اطراف ریشه، لایههایی به نام غلاف داخلی ریشه و غلاف خارجی ریشه قرار دارند. غلاف داخلی با تار موی در حال تشکیل همراه است و در شکلگیری و هدایت آن نقش دارد. غلاف خارجی، لایه پوششی بیرونیتری است که با اپیدرم پیوستگی دارد.
بیرون این لایههای پوششی نیز غلافی از بافت همبند قرار گرفته است که بخشی از ساختار نگهدارنده و محیط اطراف فولیکول را تشکیل میدهد. این لایهها را نباید با لایههای خود تار مو، مانند کوتیکول و کورتکس، یکی دانست. [۳، ۵]
در بخشی از غلاف خارجی، نزدیک محل اتصال عضله راستکننده مو، ناحیهای به نام برآمدگی فولیکول یا Bulge وجود دارد. این ناحیه یکی از محلهای مهم استقرار سلولهای بنیادی فولیکول است.
سلولهای بنیادی میتوانند سلولهای جدیدی ایجاد کنند که در بازسازی بخشهای فولیکول طی چرخههای رشد نقش دارند. به همین دلیل، فعالیت فولیکول به سلولهای ماتریکسِ موجود در یک دوره رشد محدود نمیشود؛ ذخیره سلولی و ارتباط با بافت اطراف نیز برای ادامه فعالیت آن اهمیت دارد. [۵]

رشد مو از بخش پایینی فولیکول آغاز میشود. سلولهای ماتریکس تقسیم میشوند و سلولهای تازه بهتدریج به سمت بالا جابهجا میشوند. در این مسیر، سلولها تغییر میکنند، پروتئینهای کراتینی در آنها تجمع پیدا میکند و ساختار مقاوم تار مو شکل میگیرد.
با ادامه تولید سلولها در پایین، قسمتهای تشکیلشده به سمت سطح پوست پیش میروند. آنچه بیرون پوست میبینیم، حاصل همین فرایند است؛ نه اینکه تار مو از نوک خود رشد کند.
رگهای خونیِ مرتبط با بافت فولیکول، نیاز سلولهای زنده را تأمین میکنند. داخل قسمت بیرونآمده تار مو، رگ خونی وجود ندارد. [۲]
فعالیت فولیکول دورهای است. در آناژن یا مرحله رشد، تولید تار مو فعال است. سپس در کاتاژن یا مرحله پسرفت، فعالیت تولیدی کاهش مییابد و بخش پایینی فولیکول تغییر میکند. در تلوژن یا مرحله استراحت، تولید فعال تار مو متوقف است؛ رها شدن تار موی قدیمی نیز بخشی از فرایند نوسازی مو به شمار میرود.
بنابراین، فولیکول در تمام عمر ظاهری ثابت و فعالیتی یکسان ندارد. بخشی از ساختار پایینی آن در چرخه رشد پسرفت میکند و برای دوره بعد دوباره بازسازی میشود. ریختن یک تار مو بهخودیخود به معنای از بین رفتن فولیکول آن نیست. [۶، ۷]

عبارت «کوچک شدن فولیکول» معمولاً به فرایندی اشاره دارد که در آن فولیکول در چرخههای متوالی کوچکتر میشود و موهای نازکتری تولید میکند؛ فرایندی که در ریزش موی ارثی اهمیت دارد. این وضعیت با تخریب کامل ساختار تولیدکننده مو یکسان نیست. [۸]
در مقابل، «تخریب فولیکول» به آسیب ازبینبرنده ساختار آن اشاره دارد. اگر فولیکول کاملاً تخریب شود، دیگر نمیتواند تار مو تولید کند. به همین دلیل، درک وضعیت فولیکول برای فهم تفاوت انواع ریزش مو اهمیت دارد. [۹]
برای بررسی این تفاوتها در زمینه ریزش مو، میتوانید مقاله «انواع ریزش مو در مردان و زنان؛ علتها، نشانهها و تفاوتها» را مطالعه کنید.
2. Histology, Hair and Follicle
3. Morphogenesis, Growth Cycle and Molecular Regulation of Hair Follicles
4. The dermal papilla: an instructive niche for epithelial stem and progenitor cells
5. Review of hair follicle dermal cells
6. Controls of hair follicle cycling
8. Bald scalp in men with androgenetic alopecia retains hair follicle stem cells
9. American Academy of Dermatology — Hair loss: Who gets and causes